O Muzeum

Nocne zdjęcie; fragment betonowego muru oraz pni drzew, nad nimi księżyc w pełni.
Po zakończeniu II wojny światowej teren byłego niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze pozostał zapomniany na blisko 20 lat. Pozbawiony należytej ochrony i nadzoru był narażony na liczne akty profanacji i dewastacji. Pierwsze inicjatywy upamiętnienia tego miejsca podjęto dopiero w pierwszej połowie lat 60. XX w. Miało to związek z procesami hitlerowskich oprawców w Hagen (Niemcy) oraz Krasnodarze (ówczesne ZSRR).

Pierwsze upamiętnienie

Inż. Romuald Dylewski stworzył koncepcję pierwszego upamiętnienia. Jego głównym elementem stał się wytyczony pieszy szlak przebiegający od rampy przez obóz do kopca z prochami ofiar, gdzie palono i zakopywano ciała pomordowanych. W połowie drogi ustawiono pomnik, graniastosłup z kamiennych bloków, którego forma nawiązywała do komór gazowych. Na nim zawieszono rzeźbę autorstwa Mieczysława Weltera, przedstawiającą kobietę z tulącym się do niej dzieckiem. Pomnik odsłonięto 27 czerwca 1965 r. Wówczas na pamiątkowej tablicy znalazła się fałszywa, propagandowa informacja, że w obozie zginęło około 250 tys. jeńców radzieckich.

Czarno-białe zdjęcie, pomnik na terenie obozu zagłady w Sobiborze przedstawiający Matkę i Dziecko ustawiony na betonowym postumencie, na drugim planie betonowo-kamienny graniastosłup, dookoła małe drzewa.
Upamiętnienie obozu zagłady w Sobiborze, lata 70-te.

Pierwsze Muzeum

W 1993 r., w 50. rocznicę wybuchu powstania w Sobiborze, utworzono Muzeum Byłego Obozu Zagłady jako oddział zamiejscowy Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego. Przy udziale licznej grupy byłych więźniów odsłonięto nową tablicę pamiątkową, na której podano, że w Sobiborze zgładzono 250 tys. Żydów.

Kamienny mur z metalowymi literami układającymi się w napis SOBIBOR, poniżej 4 metalowe tablice z wypukłym grawerem.
Mur, zdjęcie wykonane w 2003 r.

„Aleja Pamięci”

W 2003 r. na terenie byłego obozu, z inicjatywy organizacji społecznych Bildungswerk Stanislaw Hantz z Kassel (Niemcy), Stichting Sobibor (Holandia) oraz Stowarzyszenia Upamiętniania Sobiboru (Polska), stworzono „Aleję Pamięci”. Na ułożonych przy niej kamieniach znajdują się tabliczki z nazwiskami osób zamordowanych w obozie oraz informacjami o określonych grupach ofiar – ich pochodzeniu i historii.

Droga leśna, po obu stronach rzędy kamieni z metalowymi tabliczkami oraz młode drzewa iglaste.
Kamienie przy Alei Pamięci
Wiodąca przez las ścieżka, po prawej i lewej stronie drogi drzewa liściaste i iglaste oraz kamienie z metalowymi tabliczkami.
Aleja Pamięci

Projekt nowego upamiętnienia

W 2008 r. Polska, Holandia, Słowacja (obywatele tych państw stanowili największą grupę ofiar obozu) oraz Izrael podjęły działania na rzecz utworzenia Muzeum-Miejsca Pamięci. W 2012 r. Muzeum Byłego Obozu Zagłady w Sobiborze stało się oddziałem Państwowego Muzeum na Majdanku.

Instytucja ta rozpoczęła prace nad nową formą architektoniczno-krajobrazowego upamiętnienia. Za koncepcję odpowiadali członkowie Komitetu Sterującego, w skład którego weszły wymienione wyżej kraje. W międzynarodowym konkursie wyłoniono projekt miejsca pamięci opracowany przez zespół architektów: Marcina Urbanka, Piotra Michalewicza, Łukasza Mieszkowskiego i Mateusza Tańskiego.

Zdjęcie z lotu ptaka, duży obszar leśny z pokrytą białym kruszywem mogiłą otoczoną betonowym murem.
Muzeum i Miejsce Pamięci w Sobiborze

Polana mogił i budynek muzealny

Najważniejszym elementem nowej koncepcji było godne upamiętnienie, ochrona i właściwe zabezpieczenie polany, gdzie znajdują się masowe mogiły z prochami i szczątkami ofiar. W 2017 r. teren pokryto geowłókniną oraz kruszywem z białego marmuru. W 2020 r. oddano do użytku nowoczesny budynek muzealny, którego usytuowanie kieruje zwiedzających na szczególne dla historii obozu miejsca: rampę kolejową, na której zatrzymywały się pociągi z deportowanymi, oraz drogę do komór gazowych. Panoramiczne okno sali wystawienniczej wychodzi na teren placu apelowego, gdzie rozpoczęło się powstanie więźniów. Kolorystyka elewacji w przyszarzonych odcieniach brązu sprawia, że budowla harmonijnie wkomponowuje się w krajobraz.

Kopiec pokryty białym kruszywem, na drugim planie drzewa iglaste
Polana Mogił

Wystawa stała

W październiku 2020 r. otwarto wystawę stałą SS-Sonderkommando Sobibor. Niemiecki obóz zagłady 1942–1943. Jej scenariusz przygotowali historycy Państwowego Muzeum na Majdanku: dr Tomasz Kranz, który jednocześnie jest jej kuratorem, dr hab. Dariusz Libionka i Krzysztof Banach. Ekspozycja złożona z 16 paneli tematycznych ukazuje dzieje obozu zagłady w Sobiborze z uwzględnieniem losów poszczególnych ofiar, w szerokim kontekście działania nazistowskiego aparatu eksterminacji ludności żydowskiej w Polsce i Europie.

Długa, biała, jasna, przeszklona gablota w licznymi obiektami w środku ustawiona pomiędzy dwiema czarnymi ścianami z drewna.
Gablota - centralna część wystawy w Muzeum i Miejscu Pamięci w Sobiborze

Relikty

Centralną część ekspozycji zajmuje 25-metrowa gablota, w której znajduje się 700 reliktów wydobytych podczas trwających od 2000 r. badań archeologicznych. Są to przedmioty osobiste należące do ofiar, głównie: biżuteria, klucze, okulary, fragmenty ubrań, przybory piśmiennicze. Symbolicznie ukazują losy ich właścicieli, których większość pozostaje anonimowa. W innej mniejszej gablocie, umieszczonej w ścianie znajdują się obiekty należące do sprawców, takie jak hełm, nazistowskie gapy, latarka. Na wystawie prezentowane są także elementy stanowiące infrastrukturę obozu (fragmenty szyn kolejowych używanych jako ruszty do palenia zwłok, łuski, pociski). Jego materialne ślady to także ściana baraku oraz pnie drzew z wrośniętym drutem kolczastym.

Metalowa, prostokątna grawerowana plakieta z treścią: Lea Judith De La Penha, 11.5.37 Amsterdam, na drugim planie zdjęcie małej dziewczynki z brązowymi, kręconymi włosami trzymającej w ręku lalkę.
Plakietka sześcioletniej Lea Judith de la Penha, która zginęła w obozie zagłady w Sobiborze 9 lipca 1943 roku
Szczegółowy model architektoniczny obozu wykonany z czarnej żywicy epoksydowej.
Makieta obozu zagłady w Sobiborze

Ikonografia

Materiały ikonograficzne to niemal setka zdjęć i dokumentów, a także cyfrowe repozytorium umożliwiające odbiorcom samodzielne poznawanie historii miejsca. Fotografie i plany rysowane przez ocalałych wraz z wynikami badań archeologicznych pozwoliły odtworzyć topografię obozu w formie makiety. Oddano głos byłym więźniom – ich relacje nagrane na wideo prezentowane są w końcowej części wystawy, na ścianie z 36 monitorami. Zwiedzający mogą obejrzeć również fragment filmu fabularnego Ucieczka z Sobiboru ze scenami obrazującymi przebieg powstania, a także krótką dokumentację prac archeologicznych.

Widok na wystawę, po lewej betonowa ściana z grawerowanym napisem: Zagłada żydów w okupowanej przez Niemców Europie, po prawej panele ze zdjęciami i dokumentami historycznymi

Misja muzeum

Ci z Was, którzy przeżyją, niech dadzą świadectwo. Niech świat się dowie, co się tutaj działo – te słowa, wypowiedziane przez Aleksandra Peczerskiego podczas wybuchu zbrojnego powstania więźniów 14 października 1943 r., są dziś zobowiązaniem i drogowskazem dla Muzeum i Miejsca Pamięci w Sobiborze.

Misją muzeum jest przede wszystkim rzetelne przekazywanie wiedzy o historii niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze oraz godne upamiętnienie jego ofiar, aby głosy zamordowanych nie zamilkły, a świadectwa ocalałych docierały do kolejnych pokoleń.

Grawerowana betonowa ściana z napisem w języku polskim i angielskim, do połowy pokrytym cieniem, napisy niewyraźne.

Muzeum realizuje tę misję poprzez liczne działania obejmujące m.in.:

  • ochronę i godne utrzymanie terenu muzeum i miejsca pamięci oraz udostępnianie ekspozycji zwiedzającym,
  • działalność edukacyjną i popularyzatorską obejmującą lekcje muzealne, warsztaty, wystawy, sesje wykładowe i seminaria,
  • prowadzenie ewidencji oraz bieżącą aktualizację wewnętrznej bazy danych zawierającej informacje o ofiarach niemieckich zbrodni,
  • gromadzenie, ewidencjonowanie, przechowywanie i naukowe opracowywanie reliktów związanych z obozem,
Fotografia w sepii, portret małżeństwa w średnim wieku, po lewej mężczyzna z wąsami oraz ciemnymi włosami zaczesanymi na boki o wyeksponowanym przedziałku, po prawej kobieta w białej, koronkowej sukni ze stójką i upiętych wysoko ciemnych włosach.
Emma i Moritz Kral, deportowani na Lubelszczyznę z Wiednia w kwietniu 1942 r., następnie zamordowani w Sobiborze.
  • zbieranie materiałów źródłowych, ikonograficznych oraz relacji świadków,
  • udział w krajowych i międzynarodowych wydarzeniach kulturalnych,
  • organizację wydarzeń kulturalno-edukacyjnych służących refleksji i dialogowi wokół historii, pamięci oraz ich znaczenia dla współczesnych postaw,
  • współpracę z krajowymi i międzynarodowymi ośrodkami zajmującymi się tematyką Zagłady i upamiętnianiem jej ofiar.
Uśmiechnięty starszy mężczyzna w kapeluszu, prostokątnych okularach oraz czerwonym szaliku.
Jules Schelvis, autor pierwszej naukowej monografii niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze oraz jeden z 19 Holendrów, którzy przeżyli deportacje na Lubelszczyznę

Zdjęcie z lotu ptaka, duży kompleks leśny, pośrodku przestrzeń pokryta białym kruszywem, widoczny usypany kopiec.