1
00:00:00,880 --> 00:00:03,879
Dzień dobry. Nazywam się Marta
Stójkowska i zapraszam do obejrzenia
2
00:00:03,879 --> 00:00:08,040
odcinka specjalnego w ramach cyklu Drugi
Plan Historii. W tym odcinku przyjrzymy
3
00:00:08,040 --> 00:00:10,800
się bliżej zdjęciu wykonanym przez
jednego ze sprawców na terenie
4
00:00:10,800 --> 00:00:15,080
niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze.
5
00:00:29,341 --> 00:00:34,600
SS-Sonderkommando Sobibor był jednym z
trzech ośrodków Zagłady działającym w
6
00:00:34,600 --> 00:00:39,001
ramach akcji ,,Reinhard". Zlikwidowany pod
koniec 1943 roku po wybuchu zbrojnego
7
00:00:39,001 --> 00:00:44,181
powstania więźniów, przez kolejne dekady
stał się przedmiotem licznych badań,
8
00:00:44,181 --> 00:00:49,221
których prowadzenie znacznie utrudniała
szczątkowo zachowana dokumentacja.
9
00:00:49,221 --> 00:00:54,399
I choć po wojnie zeznania składali zarówno
ocaleli więźniowie, jak i postronni
10
00:00:54,399 --> 00:00:57,941
świadkowie oraz sami sprawcy, to brak
materiałów ikonograficznych znacznie
11
00:00:57,941 --> 00:01:03,861
uniemożliwiał wyjaśnienie nieścisłości
związanych z obozową infrastrukturą.
12
00:01:04,879 --> 00:01:08,901
Jednak przełom nastąpił w 2015 roku,
kiedy wnuk zastępcy komendanta obozu
13
00:01:08,901 --> 00:01:13,520
przekazał stowarzyszeniu Bildungswerk Stanisław Hantz w Kassel album
14
00:01:13,520 --> 00:01:17,701
z pamiątkowymi fotografiami należący
niegdyś do jego dziadka,
15
00:01:17,701 --> 00:01:21,061
Johanna Niemanna. Niemann pełnił funkcję
zastępcy komendanta SS-Sonderkommando
16
00:01:21,061 --> 00:01:29,101
Sobibor od września 1942
do października 1943 roku i mimo
17
00:01:29,101 --> 00:01:33,501
odgórnego zakazu stworzył zbiór liczący
361 czarno-białych fotografii, z których
18
00:01:33,501 --> 00:01:37,701
blisko 60 przedstawiało obóz zagłady w Sobiborze.
19
00:01:45,701 --> 00:01:50,141
Był on jednak ostrożny, gdyż na zdjęciach trudno doszukać się
elementów związanych z infrastrukturą
20
00:01:50,141 --> 00:01:54,941
eksterminacyjną. Chociaż fotografia
ukazująca obóz I i część
21
00:01:54,941 --> 00:01:59,301
garnizonową, tak zwany Vorger, wydaje
się stanowić pewnego rodzaju wyjątek. To
22
00:01:59,301 --> 00:02:03,021
właśnie tam, na drugim planie, uwagę
zwraca na siebie obiekt widoczny między
23
00:02:03,021 --> 00:02:07,821
zabudowaniami, będący najprawdopodobniej
lokomotywą kolejki wąskotorowej.
24
00:02:07,821 --> 00:02:13,261
Dokładnie tej samej kolejki, która
stanowiła jeden z kluczowych elementów infrastruktury Zagłady.
25
00:02:16,341 --> 00:02:21,581
Zdjęcie wykonano najprawdopodobniej
wczesnym latem 1943 roku z jednej
26
00:02:21,581 --> 00:02:25,341
z wieżyczek obserwacyjnych znajdujących
się po południowej stronie w okolicach
27
00:02:25,341 --> 00:02:28,701
obozu I.
28
00:02:30,781 --> 00:02:33,701
Na pierwszym planie wyraźnie widzimy
ułożone stosy drewna i gałęzi, obok
29
00:02:33,701 --> 00:02:36,301
których znajdują się dwaj więźniowie-robotnicy.
30
00:02:38,301 --> 00:02:43,821
Teren otoczony jest ogrodzeniem z drutu
kolczastego, a pomiędzy poszczególnymi
31
00:02:43,821 --> 00:02:48,501
rzędami ogrodzenia przebiega ścieżka do
patrolowania terenu. To właśnie na niej-
32
00:02:48,501 --> 00:02:52,221
po prawej stronie- możemy zobaczyć
jednego z wartowników podczas patrolu.
33
00:02:54,221 --> 00:02:58,541
Do obozu prowadziła brama główna z szyldem, obok której umieszczono dwa maszty.
34
00:02:58,541 --> 00:03:02,741
I chociaż
na tym zdjęciu widzimy po prawej stronie
35
00:03:02,741 --> 00:03:06,741
tylko jeden z nich, to na innej
fotografii z kolekcji Niemanna możemy
36
00:03:06,741 --> 00:03:11,301
zobaczyć bramę wjazdową w całej
okazałości. Oprócz samego szyldu i
37
00:03:11,301 --> 00:03:14,941
masztów widoczni są na niej również dwaj
wartownicy, fragment ogrodzenia, budka
38
00:03:14,941 --> 00:03:18,341
wartownicza oraz budynek wartowni.
39
00:03:20,901 --> 00:03:25,861
Wróćmy jednak do wcześniejszej
fotografii. Zaraz obok stacji kolejowej
40
00:03:25,861 --> 00:03:28,261
widzimy wartownię oraz budynek
mieszkalny określany przez załogę
41
00:03:28,261 --> 00:03:33,701
obozową jako ,,Jaskółcze gniazdo", z
niemieckiego „Schwalbennest”, w którym
42
00:03:33,701 --> 00:03:37,461
mieściły się kwatery SSmanów. Natomiast
po lewej stronie widoczne jest ,,Stare
43
00:03:37,461 --> 00:03:42,541
Kasyno", w którym swoje kwatery miało
kierownictwo SS. Ponadto w tle możemy
44
00:03:42,541 --> 00:03:46,661
dostrzec gabinet dentystyczny z aresztem
dla członków załogi wartowniczej,
45
00:03:46,661 --> 00:03:51,661
pralnię, garaż, fryzjernię oraz łaźnię.
Za nimi widoczny jest także budynek
46
00:03:51,661 --> 00:03:56,621
w kształcie litery L, w którym znajdowały
się kuchnia oraz kasyno SS z tarasem.
47
00:03:59,621 --> 00:04:03,741
Uwagę zdecydowanie przyciąga najwyższy z
budynków ukazany po lewej stronie
48
00:04:03,741 --> 00:04:09,581
zdjęcia. Była to willa pierwszego
komendanta - Franza Stangla. Obok niej widzimy jeszcze magazyn amunicji.
49
00:04:11,581 --> 00:04:13,541
I właśnie tutaj, na drugim planie,
50
00:04:13,541 --> 00:04:18,181
w prześwicie między magazynem amunicji a
willą komendanta widoczny jest obiekt,
51
00:04:18,181 --> 00:04:22,981
od którego wyraźnie odbija się światło, a
także rzucany przez niego cień.
52
00:04:22,981 --> 00:04:25,581
I dokładnie w tym samym miejscu
przebiegała linia kolejki wąskotorowej
53
00:04:25,581 --> 00:04:29,501
będąca jednym z kluczowych elementów infrastruktury Zagłady.
54
00:04:32,701 --> 00:04:36,101
Kolejka wąskotorowa miała usprawnić i
zoptymalizować proces eksterminacji.
55
00:04:36,101 --> 00:04:40,181
Dlatego jej tory prowadziły z przedobozu
bezpośrednio do obozu III, gdzie
56
00:04:40,181 --> 00:04:45,661
znajdowały się komory gazowe i masowe
groby. Podczas wstępnej selekcji na
57
00:04:45,661 --> 00:04:49,581
rampie osoby chore, niepełnosprawne i
dzieci oddzielano od pozostałych,
58
00:04:49,581 --> 00:04:53,981
zapewniając je, że pojadą do ,,lazaretu".
Zapewne dla części z nich te zapewnienia
59
00:04:53,981 --> 00:04:57,101
brzmiały kojąco po wyczerpującej
podróży. Jednak w rzeczywistości wagony
60
00:05:01,101 --> 00:05:03,021
wiozły ofiary nie do szpitala, lecz na
miejsce egzekucji w obozie III,
61
00:05:03,021 --> 00:05:05,101
gdzie zamiast pomocy czekała ich śmierć
przez rozstrzelanie.
62
00:05:06,101 --> 00:05:10,901
Jak zaznaczył w swoich zeznaniach Erich Bauer, który z racji nadzorowania komór
63
00:05:10,901 --> 00:05:13,181
gazowych zyskał niechlubny przydomek „Gasmeister”.
64
00:05:13,181 --> 00:05:18,621
Pamiętam, że kolejka została dość szybko
zbudowana, to znaczy, że do końca maja,
65
00:05:18,621 --> 00:05:23,061
albo przynajmniej na początku czerwca
1942 roku, kolejka już była w użyciu.
66
00:05:23,061 --> 00:05:26,941
Pamiętam to dokładnie, gdyż byłem
zaangażowany w jej budowę. Część
67
00:05:26,941 --> 00:05:30,781
z wózków i szyn zostało wykonanych w tartaku znajdującym się obok obozu
68
00:05:30,781 --> 00:05:35,981
w Sobiborze. Pozostałe wagoniki i szyny zostały przewiezione pociągiem z Trawnik.
69
00:05:35,981 --> 00:05:40,661
Lokomotywa do kolejki wąskotorowej
przyjechała transportem dwa miesiące po
70
00:05:40,661 --> 00:05:45,661
tym, jak wąskotorówka zaczęła działać.
Rozstaw szyn miał około 80 cm
71
00:05:45,661 --> 00:05:49,861
szerokości. Tory biegły od rampy
rozładunkowej, która znajdowała się
72
00:05:49,861 --> 00:05:54,461
około 20 m od stacji, ale już w obrębie
obozu, do Lager III w kierunku wykopanych
73
00:05:54,461 --> 00:05:59,001
tam dołów.
Były jeszcze inne tory, które rozciągały się
74
00:05:59,101 --> 00:06:02,381
między komorami gazowymi a tymi
dołami. Jak już wspomniałem, kolejka
75
00:06:02,381 --> 00:06:06,261
wąskotorowa powstała po to, by zabierać
chorych, niepełnosprawnych i dzieci
76
00:06:06,261 --> 00:06:07,440
z przybyłych transportów do Lager III.
77
00:06:11,421 --> 00:06:16,141
Bez wątpienia Niemann starannie, wręcz pedantycznie dobierał kadry. Możliwe jednak, że uznał lokomotywę za
78
00:06:16,141 --> 00:06:19,821
nieistotny element, który na wywołanych
zdjęciach i tak nie byłby dostatecznie
79
00:06:19,821 --> 00:06:24,621
widoczny, albo po prostu nie dostrzegł
jej z powodu znacznej odległości.
80
00:06:25,621 --> 00:06:28,141
Choć jednoznaczna interpretacja widocznego
obiektu wydaje się trudna, to już
81
00:06:28,141 --> 00:06:34,221
usytułowanie nie pozostawia żadnych
wątpliwości. Od drugiej połowy 1942 roku
82
00:06:34,221 --> 00:06:38,301
lokomotywa była już wykorzystywana w
obozie na co dzień. Chociaż do dziś nie
83
00:06:38,301 --> 00:06:43,461
udało się ustalić konkretnego modelu
sprowadzonego na potrzeby obozu, to
84
00:06:43,461 --> 00:06:46,221
dokładna lokalizacja linii kolejki
wąskotorowej została precyzyjnie
85
00:06:46,221 --> 00:06:49,221
odtworzona dzięki badaniom
archeologicznym.
86
00:06:49,221 --> 00:06:55,741
Podczas wykopalisk prowadzonych w 2013
roku archeolodzy odkryli wyraźny zarys
87
00:06:55,741 --> 00:06:59,941
tej linii. A w miejscu, w którym
przebiegały tory, na zdjęciu widoczny
88
00:06:59,941 --> 00:07:03,941
jest obiekt znajdujący się w pobliżu
dawnej willi pierwszego komendanta.
89
00:07:05,021 --> 00:07:09,101
Również jego rozmiary oszacowane z uwzględnieniem perspektywy i odległości
90
00:07:09,101 --> 00:07:14,701
nie wykluczają możliwości, że Niemann przeoczył lub zlekceważył obecność
91
00:07:14,701 --> 00:07:18,381
lokomotywy. Rekonstruowany przebieg
torów kolejki wąskotorowej, wymiary
92
00:07:18,381 --> 00:07:22,621
willi pierwszego komendanta oraz
prawdopodobne miejsce wykonania
93
00:07:22,621 --> 00:07:26,101
fotografii dodatkowo przemawiają za
hipotezą, że widoczny obiekt jest
94
00:07:26,101 --> 00:07:30,421
lokomotywą. Niewielkie lokomotywy
wąskotorowe przeznaczone do jazdy po torach
95
00:07:30,421 --> 00:07:39,861
o rozstawie około 800 mm miały
wówczas od 170 do 210 cm wysokości i od
96
00:07:39,861 --> 00:07:44,261
ponad 2,5 m do 3 m długości. A
szacunkowe wymiary obiektu na drugim
97
00:07:44,261 --> 00:07:47,861
planie mieszczą się w tych zakresach.
98
00:07:47,861 --> 00:07:48,440
Dziś patrząc na tę fotografię nie widzimy jedynie niepozornie wyglądającej
osady. To, co miało pozostać na drugim
99
00:07:48,440 --> 00:07:58,981
planie wysuwa się na pierwszy i staje
się kolejnym dowodem zagłady. I choć
100
00:07:58,981 --> 00:08:03,261
sprawcy starali się zatuszować ślady
swojej ludobójczej działalności, to
101
00:08:03,261 --> 00:08:08,621
jeden z najważniejszych obrazów
starannie zaplanowanej infrastruktury
102
00:08:08,621 --> 00:08:12,861
śmierci utrwalił sam zastępca komendanta
Johann Niemann. I pozostaje nadal pytanie,
103
00:08:12,861 --> 00:08:17,541
jakie jeszcze świadectwa kryją się na
drugim planie jego fotografii?