rozwiń menu główne
MUZEUM I MIEJSCE PAMIĘCI W SOBIBORZE. NIEMIECKI NAZISTOWSKI OBÓZ ZAGŁADY (1942–1943)

09.10.2018

O budowie muzeum-miejsca pamięci na terenie byłego niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze

W latach 2000–2017 na terenie dawnego niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze prowadzono badania archeologiczne, których głównym celem było ujawnienie miejsc z prochami pomordowanych i rozpoznanie topografii obozu.

Podczas prac wykopaliskowych odnajdowano i wydobywano liczne przedmioty należące do zamordowanych tutaj ludzi. Są to przede wszystkim ich rzeczy osobiste – obrączki, zegarki, okulary, papierośnice, zapalniczki, przybory toaletowe, grzebienie, spinki do włosów, opakowania po lekarstwach, drobne sprzęty domowe, naczynia, sztućce, klucze, monety, a także znaleziska o wyjątkowej wymowie: plakietki z nazwiskami deportowanych do obozu dzieci.

Państwowe Muzeum na Majdanku, które od 2012 r. sprawuje opiekę nad terenami byłego obozu zagłady w Sobiborze, przejęło dotychczas od archeologów 34 tys. zabytków. Większość z nich to tzw. zabytki masowe (destrukty, drobne fragmenty szkieł, ceramiki, cegieł, drutu kolczastego itp.). Natomiast sześć tysięcy obiektów to przedmioty całe lub z niewielkimi ubytkami, które wpisano do ksiąg inwentarzowych jako tzw. muzealia wydzielone. Ponad cztery tysiące z nich poddano już zabiegom konserwatorskim.

Badania archeologiczne przyniosły także ważne znaleziska dotyczące zabudowy obozowej. Udało się m.in. ustalić przebieg drogi do komór gazowych (tzw. Schlauch). Odkryciem o ogromnym znaczeniu historycznym było odsłonięcie we wrześniu 2014 r. fundamentów budynku komór gazowych, który Niemcy wysadzili w powietrze jesienią 1943 r. w trakcie likwidacji obozu.

Budowa muzeum i nowe zagospodarowanie przestrzenne miejsca pamięci w Sobiborze to przedsięwzięcie o charakterze międzynarodowym, którego realizacja jest uzgadniana w ramach Komitetu Sterującego. Powstał on w 2008 r. i składa się z przedstawicieli czterech państw: Polski, Holandii, Słowacji i Izraela. Podpisali oni wówczas porozumienie (Memorandum of Understanding) w sprawie projektu utworzenia Muzeum – Miejsca Pamięci na terenie byłego niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze.

W 2013 r. Państwowe Muzeum na Majdanku zorganizowało i rozstrzygnęło międzynarodowy konkurs architektoniczny na projekt muzeum. Do realizacji wybrano (zgodnie z procedurami przewidzianymi w Ustawie o zamówieniach publicznych) koncepcję architektoniczną zespołu z Warszawy – laureatów pierwszej nagrody konkursu. Główny element przygotowanego przez nich założenia architektoniczno-urbanistycznego stanowić ma jasna betonowa ściana biegnąca wzdłuż dawnej drogi, którą pędzono ofiary do komór gazowych. Ściana ta otoczy również polanę mogił, czyli dawny Lager III, w którym znajdowały się komory gazowe i doły do grzebania ciał pomordowanych, od końca 1942 r. wykorzystywane również do ich spalania. Budynek muzealny stanie w byłym sektorze gospodarczo-magazynowym obozu z widokiem na miejsce wybuchu powstania. Poza niezbędnymi pomieszczeniami biurowymi i technicznymi przewidziano w nim salę ekspozycyjną o powierzchni ok. 350 m2 i niedużą salę konferencyjną.

Realizację projektu rozpoczęto w 2016 r. Jest ona finansowana przez państwo polskie. W ramach pierwszego etapu budowy zabezpieczono polanę mogił, która została pokryta geowłókniną i warstwą białych kamieni. Rozpoczęły się również roboty budowlane. W stanie surowym wzniesiono budynek muzealny, w którym prezentowana będzie wystawa stała, oraz budynek gospodarczy niezbędny do prawidłowego funkcjonowania przyszłej instytucji muzealnej. W lipcu 2018 r. Państwowe Muzeum na Majdanku rozpoczęło drugi etap budowy, który zakłada wykończenie budynku muzealnego wraz infrastrukturą techniczną (parkingi, przyłącza wodno-kanalizacyjne itp.) do sierpnia 2019 r. Będzie można wówczas przystąpić do montażu ekspozycji stałej, której otwarcie planowane jest na wiosnę 2020 r.

Scenariusz wystawy został opracowany przez zespół Państwowego Muzeum na Majdanku w składzie: Krzysztof Banach, dr Tomasz Kranz i dr hab. Dariusz Libionka. Scenariusz otrzymał pozytywne oceny od recenzentów naukowych: prof. Stephana Lehnstaedta i prof. Andrzeja Żbikowskiego. Był również przedmiotem dyskusji w międzynarodowym gronie ekspertów reprezentujących państwa obecne w Komitecie Sterującym.

Podstawowym założeniem przygotowywanej ekspozycji jest wpisanie jej w kontekst autentycznego miejsca zbrodni. Obecnie w Sobiborze zaznaczają się cztery zasadnicze strefy pamięci: rampa wyładowcza; droga do komór gazowych; miejsce, w którym stał budynek z komorami (ruiny fundamentów); mogiły z prochami ofiar.

Obszary te, zidentyfikowane dzięki badaniom archeologicznym i historycznym, stanowiły integralne elementy infrastruktury obozów zagłady „Aktion Reinhardt”. Obecnie są one unikatowymi dowodami zbrodni, a także miejscami/śladami/symbolami pozwalającymi przedstawić na zasadzie pars pro toto masową eksterminację Żydów dokonaną przez nazistowskie Niemcy.

Zgodnie z przyjętą koncepcją wystawa ma przede wszystkim dokumentować historię obozu. Opisuje sposób jego funkcjonowania jako ośrodka masowej eksterminacji (organizacja procesu zagłady). Przedstawia te wydarzenia w szerszej perspektywie historycznej (polityka prześladowania Żydów przez III Rzeszę w okupowanej Polsce i innych krajach, z których pochodziły ofiary) oraz w kontekście jednostkowych losów. Wystawa ma docelowo ułatwiać orientację w terenie. Zawiera podstawowe wiadomości na temat poszczególnych sektorów obozu i kluczowych miejsc/obiektów (objaśnienie miejsca historycznego).

Dzięki informacjom zamieszczonym w katalogu wystawy (planowanych jest kilka wersji językowych, również wydanie w języku rosyjskim), a także przekazywanych za pomocą mobilnych urządzeń multimedialnych, odwiedzający będą mogli odnaleźć in situ nie tylko oznakowane na terenie byłego obozu punkty, ale również inne eksplorowane przez archeologów obszary (np. pozostałości tunelu, przez który zamierzali uciec więźniowie zmuszani do opróżniania komór gazowych i palenia ciał). Stworzy to możliwość „zbliżenia się” do miejsca wydarzeń oraz jego widocznych i niewidocznych pozostałości.

W centrum ekspozycji stałej znajdą się muzealia pozyskane podczas prac archeologicznych. Blisko 100 z nich prezentowanych jest w albumie pt. Wydobyte z popiołów wydanym z okazji 75. rocznicy powstania więźniów niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze. Przedmioty te, wykopane z ziemi po kilku dziesięcioleciach, są namacalnymi dowodami zbrodni Holokaustu. Nade wszystko jednak są materialnymi i symbolicznymi nośnikami pamięci o żydowskich dzieciach, kobietach i mężczyznach zamordowanych w Sobiborze w latach 1942–1943.

Po pełnym powiększeniu użyj klawiszy strzałek, aby zmienić obraz oraz klawisza ESC, aby zamknąć powiększenie

  • Powiększ obraz: O budowie muzeum-miejsca pamięci  na terenie byłego niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze
  • Powiększ obraz: O budowie muzeum-miejsca pamięci  na terenie byłego niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze
  • Pokaż powiększenie powyżej: O budowie muzeum-miejsca pamięci  na terenie byłego niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze
  • Pokaż powiększenie powyżej: O budowie muzeum-miejsca pamięci  na terenie byłego niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze

Społeczności

polski

english